7 - ईश्वरस्य कृतयः क्रियाः च

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 10---prashnAH-uttarANi-ca10---nyAyashAstram/10---prashnAH-uttarANi-ca/7-isvarasyakrtayahkriyahca
Jump to navigation Jump to search

प्रश्नः— ज्ञानम्‌, इच्छा, कृतिः, क्रिया इति क्रमः जीवात्मनः | 'इदं फलम्‌' इति ज्ञानं, तदधिकृत्य इच्छा, एवं फलविषयिणी कृतिः— एतादृशक्रमः जीवात्मनः | ईश्वरस्य ज्ञानम्‌, इच्छा, कृतिः च नित्या, अतः क्रियार्थं तादृशक्रमः न भवति | परन्तु ईश्वरस्य ज्ञानम्‌, इच्छा, कृतिः च नित्या इति चेत्‌, तर्हि किमर्थं तस्य प्रत्येकं क्रिया न नित्या ? बीजात्‌ अङ्कुरः किमर्थं सर्वदा न उत्पद्यते, प्रतिदिनं न उत्पद्यते ? कदाचित्‌ एव उत्पद्यते, अपि च कदा इति कथं निर्णीयेत, इति प्रश्नः |


उत्तरम्— एकस्य कार्यस्य उत्पत्तौ एकं कारणम्‌ अस्ति चेत्‌ न पर्याप्तं; सामग्री अपेक्षते | यथा घटं प्रति दण्डः कारणं, किन्तु केवलं दण्डः अस्ति चेत्‌ घटः उत्पद्यते इति वक्तुं न शक्यते | कारणसमुदायः— सामग्री— अपि अस्ति | कुलालः, मृत्‌, चक्रम्‌, इति एतत्‌ सर्वं यदा भवति, अपि च कुलालस्य ज्ञानम्‌, इच्छा, कृतिः अपि भवति, तदा एव घटस्य उत्पत्तिः जायते |


प्रश्नः— पुनः प्रश्नः उदेति यत्‌ अङ्कुरस्य प्रसङ्गे तादृशी सामग्री बहुषु दिनेषु लभ्यते, तथापि तेषु सर्वेषु दिनेषु तस्य अङ्कुरस्य उत्पत्तिः न जायते | सोमवासरे, मङ्गलवासरे, बुधवासरे, गुरुवासरे च एषु सर्वेषु दिनेषु सर्वा सामग्री आसीत्‌, किन्तु केवलं मङ्गलवासरे अङ्कुरः बीजात्‌ आगतः | तथा किमर्थम्‌ ?


उत्तरम्— कार्यसामान्यं प्रति ईश्वरः, ईश्वरस्य ज्ञानम्‌, इच्छा, यत्नः; अपि च कालः, प्रागभावः, प्रतिबन्धकाभावः, अदृष्टम्‌ इत्यादिकं कारणम्‌ | एतत्‌ सर्वमपि सामग्री-पदेन स्वीक्रियते | अदृष्टं नाम धर्माधर्मौ; पापं पुण्यं च | विशिष्टकालः अपि कार्यस्य कारणम्‌ | अदृष्टम्‌ अपि अपेक्षते | यः विषयः उपभोग्यते जीवेन, यस्मात्‌ विषयात्‌ भोगः जायते— सुखदुःखसाक्षत्कारः भोगः— सः भोगः कस्यचित्‌ जीवस्य; तस्य जीवस्य अदृष्टमपि अपेक्षते कार्यसामान्यं प्रति |


तर्हि अङ्कुरस्य उत्पत्त्यार्थम्‌ एषां कः प्रसङ्गः ? येन जीवेन अङ्कुरात्‌ उपभोगः, सुखदुःखसाक्षात्कारः यस्य जीवस्य भवितुम्‌ अर्हति— जन्तोः वा भवतु, मनुषस्य वा भवतु— यस्य कस्यापि तदुपभोगार्थं भवितुम्‌ अर्हति— तादृशजन्तोः अदृष्टम्‌ अपेक्षते, यस्य कृते अङ्कुरः उपभोगः | अदृष्टवशात्‌ एव कार्यम्‌ उत्पत्तुम्‌ अर्हति |


अपि च एतत्‌ सर्वम्‌ अस्माभिः न ज्ञायते | अदृष्टं—धर्मः अधर्मः—अस्माभिः न दृश्यते | अतः कदा सर्वाणि कारणानि उपस्थितानि इति अस्माभिः न ज्ञायते | कार्यं यदा जायते, तदा 'अहो अधुना कारणानि स्युः' इति अनुमातुं शक्यते अस्माभिः |


आहत्य कार्यस्य एकमेव कारणं न भवति | सर्वा सामग्री या भवति कस्यचित्‌ कार्यस्य, ताम्‌ अपेक्षते | यस्मिन्‌ दिने कार्यम्‌ उत्पन्नं, तत्पूर्वक्षणे इमानि सर्वाणि कारणानि सन्ति इति अनुमातव्यम्‌ |


Swarup – June 2016

07 - ईश्वरस्य कृतयः क्रियाः च.pdf




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.