गुणनाशः

From Samskrita Vyakaranam
< न्यायशास्त्रम्‌‎ | 22---saMyoganAshAt-vibhAgaH-nAtiriktaH-ityAkShepasya-sAmAnyaparihAraH10---nyAyashAstram/22---saMyoganAshAt-vibhAgaH-nAtiriktaH-ityAkShepasya-sAmAnyaparihAraH/guNanAshah
Jump to navigation Jump to search

अत्र अस्ति वेङ्कटेश-महोदयस्य उपस्थापनं, सर्वेषां पुरतः प्रतिपादितं जुन्‌-मासस्य चतुर्विंशे दिनाङ्के, २०१७-तमे वर्षे | विषयः-- गुणनाशः | अग्रे गत्वा अन्ये जनाः अपि सम्यक्तया स्वोपस्थापनं विलिख्य समीकृत्य अस्माकं जालस्थाने प्रकाशयितुं शक्नुवन्ति | नूनम्‌ एतादृशविचारः बहु सुन्दरः-- स्वरूपः |


गुणनाशः


सर्वेभ्यो नमः

मम अद्यतनोपस्थापनविषयोस्ति गुणनाशः| विद्याधर्यां त्रयोधिकशततमे पुटे "गुणनाशं सम्प्रति" इत्यारभ्य  द्रवत्वनाशोपि तेजः संयोगादेव" इति पर्यन्तम् | पुनःस्मरणार्थं  समवायिकारणम् असमवायिकारणं निमित्तकारणम् इत्येतेषां विवरणानि दीयन्ते |


यत् स्वस्मिन् तादात्म्यसम्बन्धेन स्थित्वा समवायसम्बन्धेन कार्यं जनयति तत् समवायिकारणम् | उदाहरणार्थं स्वस्मिन् तादात्म्यसम्बन्धेन स्थित्वा समवायसम्बन्धेन घटं जनयति इति कारणतः कपालः घटसमवायिकारणम् | इदानीम् असमवायिकारणम् - तादृशे समवायिकारणे यत् समवायेन स्थित्वा समवायेन कार्यमुत्पादयति तत् असमवायिकारणम् | उदाहरणार्थं समवायिकारणकपाले समवायेन स्थित्वा कपालद्वयसंयोगः समवायेन कार्यमुत्पादयति इति घटं प्रति अयं कपालद्वयसंयोगः असमवायिकारणम् | समवायिकारणम् असमवायिकारणं विहाय अन्यानि निमित्तकारणानि इत्युच्यन्ते ।


इदानीं गुणनाशं सम्प्रति चिन्तयाम | अस्मिन् लेखने गुणनाशस्य त्रीणि कारणानि परिशीलयाम | प्रथमं गुणसमवायिकारणनाशात् | द्वितीयं निमित्तकारणनाशात् | तृतीयं समानाधिकरणगुणेन च |


क्रमशः पश्यामः | यथा पूर्वदर्शितचैत्रादिक्षणचित्रैः जानीमः द्रव्यगुणयोरुत्पत्तिः युगपत् न भवति | द्रव्योत्पत्तेः अनन्तरक्षणैव गुणोत्पत्तिः जायते |  यदि तथा न स्यात् गुणोत्पत्तिक्षणपूर्ववृत्तित्वं  द्रव्ये न स्यात् इति भवति | अपि च द्रव्यं गुणान् प्रति कारणं न इत्यपि स्वीकर्तव्यं भवति दोषेण |  अतः द्रव्यं स्वस्मिन् तादात्म्यसम्बन्धेन स्थित्वा समवायेन गुणमुद्पादयति इति कारणतः गुणं प्रति द्रव्यं समवायिकारणम् |

गुणः द्रव्यमाश्रित्य तिष्ठति | समवायिकारणघटस्य नाशे सति तद्रूपगुणमपि नश्यति | अयं विषयः अनुभवसिद्धः | अतः गुणसमवायिकारणनाशात् (इत्युक्ते द्रव्यनाशात्)  गुणनाशः इति वाक्यं स्पष्टम् |

इदानीं गुणनाशस्य द्वितीयं कारणं विलोक्यते | चतुर्विंशत्यां गुणेषु संख्या अन्यतमा |  एकत्वमपि संख्यसम्बद्धितगुणः,  द्रव्यमाश्रित्य तिष्ठति  | ततः आश्रयगतमेकत्वम् | तादृशमेकत्वं घटे समवायेन स्थित्वा द्वित्वरूपगुणं प्रति कारणम् | द्वित्वगुणं प्रति द्रव्यं साक्षात् समवायिकारणम् | तामेव द्वित्वसङ्ख्यां प्रति आश्रितगतमेकत्वम् असमवायिकारणम् | वयं पूर्वं पठितवन्तः द्वित्वासमवायिकारणभूतमेकत्वं द्विविधं भवति इति | आश्रयस्य  नित्यानित्यत्वात् च एकत्वं नित्यमनित्यं च भवति | घटादयः अनित्यद्रव्याणि  इत्यस्मात् तेषु विद्यमानमेकत्वमपि अनित्यमेव | द्रव्यस्य नाशे सति एकत्वमपि नष्टं भवति।  ‘एकत्वादिव्यवहारहेतुः सङ्ख्या’ इति लक्षणकरणात् एकत्वादिरूपसंख्या एव व्यवहारे जायमाने ज्ञाने प्रकारविधया अस्माभिः गृह्यते|  तर्हि 'यावत् ‘अयम् एकः घटः इमौ द्वौ घटौ' इति अन्यस्मै बोधनाय शब्दप्रयोगं न कुर्मः तावत्  एकत्वद्वित्वादिरूपसङ्ख्या न विद्यते अस्माभिः | तदा तेन अयमेकः इति शब्दप्रयोगेण तस्य आकारज्ञानमुत्पद्यते | स्वयं यदा गणयति, तदा इयं सङ्ख्या उत्पद्यते वस्तुषु । इयमुत्पादितापेक्षाबुद्धिः द्वित्वादिसङ्ख्यां प्रति निमित्तकारणं भवतीति वदन्ति वैशेषिकाः | तादृशोत्पादितस्य निमित्तकारणस्य नाशेऽपि द्वित्वादिगुणनाशः भवति |

‘तर्हि असमवायिकारणनाशात् गुणनाशः न भवति वा’ इति प्रश्ने सति किञ्चित् समाधानमत्र दीयते | द्वित्वसङ्ख्यां प्रति द्रव्यं समवायिकारणम्, आश्रयगतमेकत्वमेकरीत्या असमवायिकारणमिति पूर्वोक्तम् | तर्हि एकस्य घटस्य अपनयनेन द्वित्वनाशः भवति वा? यतः तस्मिन्नाश्रितगतमेकत्वं द्वित्वं प्रति असमवायिकारणमिति कथनेन ? द्रव्यनाशस्य आधारेण पश्यामः| द्रव्यनाशः समवायिकारणनाशात् वा असमवायिकारणनाशात् वा भवति इति ज्ञातम् |

असमवायिकारणकपालद्वयस्य संयोगस्य नाशेन घटः नश्यतीति कारणतः असमवायिकारणनाशः एकं कारणम् | तस्यां परिस्थित्यां यद्यपि कपालद्वयोः संयोगेन उत्पादितस्य घटस्य नाशः भवति तथापि तेन कपालः तु न नष्टः | परन्तु अस्मिन् सन्दर्भे एकस्य घटस्य अपनयनेन वा नाशेन वा न केवलं द्वित्वं परन्तु तस्य असमवायिकारणमाश्रयगतमेकत्वमपि नष्टं जातम् (द्रव्यनाशात् गुणनाशः ; द्रव्यं समवायिकारणमत्र ) | समवायिकारणनाशात् असमवायिकारणस्य नास्तित्वम् | एतस्मात् गुणनाशं प्रति असमवायिकारणनाशः अस्वीकारः भवति इति मम मतिः | अपरञ्च द्वित्वगुणः तदा जायते यदा वस्तुद्वयस्य उपस्थितिः भवति। तदा चक्षुरिन्द्रियेण वा चक्षुर्व्यापारे असमर्थोऽपि त्वगिन्द्रियेण वा अपेक्षाबुद्धिः इति ज्ञानविषयोत्पद्यते आत्मनि | उदाहरणार्थं एकः मनुष्यः द्वे पुस्तके पशयति। तस्य आत्मनि ज्ञानं जायते इदम्‌ एकं पुस्तकम्‌, इदं एकं पुस्तकम्‌ अनेन द्वित्वसङ्ख्या प्रत्येकस्मिन्‌ पुस्तके जायते । |  द्वित्वसङ्ख्या इति गुणं प्रति इयम् अपेक्षाबुद्धिः कारणम्। अतः एतेन निमित्तकारणस्य नाशेन द्वित्वसङ्ख्यायाः नाशेऽपि जायते इति सन्दृढम् |


तृतीयं कारणमस्ति समानाधिकरणगुणः| समानाधिकरणं ययोः तौ समानाधिकरणौ | अतः गुणद्वयं यदि समानाधिकरणं प्राप्यते तौ समानाधिकरणौ गुणौ | तादृशे विद्यमाने एकेन गुणेनापि द्रव्ये विद्यमानस्य अपरस्य गुणस्य नाशः| उदाहरणार्थं प्रकोष्ठे स्तिथे रिक्तघटस्यान्ते श्यामादिरुपगुणः विद्यते | यदि तमेव घटं बहिः सूर्यप्रकाशे स्थापयामः तर्हि तेजसः संयोगेन, पाकसंयोगेन श्यामादिरूपगुणनाशः  भवति | तेजः संयोगेन घटे विद्यमाने श्यामादिरूपनाशः | अन्यमुदाहरणं स्वीकुर्मः| एकदा रात्रौ वृष्टिः जाता इति चिन्तयाम | तदर्थं पृथिव्यां द्रवत्वमुत्पन्नम् | अग्रिमे दिने भास्करस्य आगमनेन तस्य आतपात् पृथिव्यां पूर्वरूपद्रवत्वनाशः भवति तेजः संयोगादेव | पृथिव्यां पाकजम् इत्यनेन लक्षणवाक्येन पाकः तेजः संयोगः तेन गुणः जायते इति पूर्वं लक्षितम् । अनेन गुणनाशस्य तृतीयं कारणं विस्पष्टम् |  एतानि विहाय कालेन रोगेण चरमस्मरणेन च गुणनाशः भवति। तानि कारणानि अग्रे वक्ष्यन्ते।


धन्यवादाः

वेङ्कटेशः




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.