अवगत्य / अवगम्य

From Samskrita Vyakaranam
< 12 - व्यावहारिकी शिक्षिका12---vyAvahArikii-shikShikA/avagatyaavagamya
Jump to navigation Jump to search

विषयः - अवगत्य / अवगम्य


प्रश्नः

"बालकः पठित्वा विषयम्‌ अवगत्य परीक्षायाम्‌ उत्तीर्णः अभूत्‌" उत "बालकः पठित्वा विषयम्‌ अवगम्य परीक्षायाम्‌ उत्तीर्णः अभूत्‌" -- अनयोः कः प्रयोगः साधुः?


उत्तरम्

"बालकः पठित्वा विषयम्‌ अवगत्य परीक्षायाम्‌ उत्तीर्णः अभूत्‌" च "बालकः पठित्वा विषयम्‌ अवगम्य परीक्षायाम्‌ उत्तीर्णः अभूत्‌" -- उभौ प्रयोगौ साधू स्तः |


- गम्लृ गतौ इति भ्वादिगणीयः सकर्मकः परस्मैपदी अनिट् धातुः | अनुबन्धलोपानन्तरं गम् इति अनुनासिकान्तः लौकिकधातुः निष्पन्नः |

- अव-उपसर्गसहित-गम्-धातुतः समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्‌ (७.१.३७) इत्यनेन ल्यपि विहिते अवगत्य च अवगम्य इति रूपद्वयस्यापि सिद्धता |

- अव + गम् + ल्यप् इत्यस्यां दशायां वा ल्यपि (६.४.३८) इत्यनेन सूत्रेण अनुनासिकान्तस्य गम्-धातोः अनुनासिकलोपः भवति विकल्पेन |

- अनुनासिकस्य मकारस्य लोपः न भवति चेत्, अव + गम् + ल्यप् अव + गम् + य अवगम्य इति ल्यबन्तं रूपं सिद्धम् |

- अयं वैकल्पिकः अनुनासिकलोपः भवति चेत्, अव + गम् + ल्यप् अव + ग + य इति स्तिथिः |

- तदा ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्‌ (६.१.७०) इत्यनेन ह्रस्वस्वरस्य तुक्-आगमः | ल्यप्-प्रत्ययः कृत् च पित् प्रत्ययः |

- अतः ल्यपि परे ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्‌ इत्यनेन अव + ग + य   अव + ग् अ + य अव + ग् अ त् + य अवगत्य इति सिध्यति |

- अनेन अव-उपसर्गपूर्वकस्य गम्-धातोः अवगत्य च अवगम्य इति रूपद्व्यमपि साधु | तथैव, आगत्य च आगम्य इत्यनयोः सिद्धत्वम् |


परिशिष्टम्

- गम्-धातुतः क्त्वा-प्रत्यये विहिते गम् + क्त्वा इत्यस्यां दशायाम्‌, अनुदात्तोपदेश-वनति-तनोत्यादीना-मनुनासिकलोपो झलि क्ङिति (६.४.३७) इत्यनेन अनुनासिकलोपे सति गत्वा इति क्त्वान्तं रूपम् |

- धेयं यत् 'अनुदात्तोपदेश-वनति-तनोत्यादीना-मनुनासिकलोपो झलि क्ङिति' (६.४.३७) इत्यस्य कार्यं किति, ङिति, झलादि प्रत्यये परे एव | यथा, गम् + क्तवतु ग + तवत्‌ गतवान्/गतवती, गम् + क्त ग + त गतः/गता |

- ल्यप्-प्रत्ययः कित्-ङित्-भिन्नः, न झलादिः | अतः उपरितनेन सूत्रेण नित्यानुनासिकलोपो न भवति | अपि तु वा ल्यपि (६.४.३८) इत्यनेन ल्यपि परे गम्-धातोः अनुनासिकलोपः वैकल्पिकः | अस्मिन् 'अनुनासिकलोपो' इत्यस्य अनुवृत्तिः तस्मादेव पूर्वसूत्रात् |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.