गीतम् / गीताम्

From Samskrita Vyakaranam
Jump to navigation Jump to search

विषयः - गीतम् / गीताम्


प्रश्नः

'गायिका गीतं गायति' उत 'गायिका गीतां गायति'- अनयोर्मध्ये कः प्रयोगः साधुः?


उत्तरम्

'गायिका गीतं गायति' इत्येव साधुप्रयोगः सामान्ये |


- गीतः, गीता, गीतम् इत्येतानि गै-धातोः क्त-प्रत्ययान्तरूपाणि वर्तन्ते किन्तु गीतम् इत्येव अस्मिन् प्रसङ्गे योग्यम् |

- गै शब्दे इति भ्वादिगणीयः परस्मैपदी अनिट् धातुः | गायति इति लटि प्रथमपुरुषैकवचनान्तरूपम् |

- निष्ठा (३.२.१०२) इत्यनेन सूत्रेण सर्वेभ्यः धातुभ्यः निष्ठासंज्ञकप्रत्ययः भूतकालर्थे विधीयते |

- क्तक्तवतू निष्ठा (१.१.२६) इत्यनेन सूत्रेण क्त-प्रत्ययस्य क्तवतु-प्रत्ययस्य च निष्ठासंज्ञा |

- गै-धातोः क्त-प्रत्यये विहिते गै + क्त, आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५) इति सूत्रेण अशिति प्रत्यये परे एजन्तानाम्‌ आत्त्वम्‌, गै + क्त गा + त |

- घुमास्थागापाजहातिसां हलि (६.४.६६) इत्यनेन गा-धातोः ईत्वं भवति हलादि-कित्‌-ङित्‌-आर्धधातुक-प्रत्यये परे, गा + त गी + त गीत इति प्रातिपदिकम् |

- तदा गीत इत्यस्य यथासामान्यं पुंलिङ्गे गीतः, स्त्रीलिङ्गे गीता, नपुंसकलिङ्गे गीतम् इति क्तान्तरूपाणि निष्पद्यन्ते भूतकालार्थे | 'ह्यः बालकेन गानं गीतम्‌ आसीत्‌' इति उदाहरणम्‌ |

- किञ्च लोके सुप्रसिद्धः प्रयोगः भावार्थे (न तु भूतकालार्थे) गीतम् इति, गानम् इत्यस्मिन् अर्थे प्रयुज्यमानं पदम् इदम् |

- यथा 'गायिका गीतं गायति' -- अत्र गीतम् इति भावार्थकः प्रयोगः न तु भूतकालार्थकः | अयं प्रयोगः नपुंसकलिङ्गे एव भवति |

- नपुंसके भावे क्तः (३.३.११४) इति सूत्रेण सर्वेभ्यः धातुभ्यः क्त-प्रत्ययः विधीयते भावार्थे नपुंसकलिङ्गे च |

- भावार्थे विधीयमानस्य क्त-प्रत्ययस्य कालविशिष्टः अर्थो नास्ति | तस्मात्‌ 'भूतकालर्थे' न; भावार्थे 'कालसामान्यम्‌' इत्युच्यते |

- 'गीतं गायति' इत्यस्मिन्‌ कर्मपदत्वेन प्रयुज्यमानः गीतम् इति क्तान्तशब्दः गै इत्यस्य भावसूचकः | अस्य नित्यनपुंसकलिङ्गत्वम् |

- 'बालिकया गाथः गीतः', 'बालिकया कविता गीता', 'बालिकया सूक्तं गीतम्‌' इत्येषु प्रयोगेषु गै-धातोः भूतकालार्थकाः क्तान्तप्रयोगाः |

- 'या भगवता गीता, सा भगवद्गीता' इत्यत्र अपि भूतकालार्थकः क्तान्तप्रयोगः |

- भूतकालार्थे त्रिषु लिङ्गेषु भवति; भगवद्गीतायाः प्रसङ्गे स्त्रियाम्‌ उपनिषद्‌ विशेष्यम्‌ इति उच्यते; अनेन गीता इति विशेषणं 'गीता' अपि स्त्रियाम्‌ |

- केषुचित्‌ शब्दकोशेषु 'गीता' स्त्रियाम्‌ इति सूच्यते | अनेन 'भावार्थे स्त्रियां क्त भवति किम्‌ ?' इति प्रश्नः उदेति |

- अत्र वक्तव्यं यत्‌ गीता भावार्थे नास्ति अपि तु भूतकालार्थे एव | स्त्रीलिङ्गविशिष्ट-भावार्थक-क्तान्तरूपं न भवति | पाणिनिना अपि तदर्थकं किमपि सूत्रं न रचितम्‌ |

- कोशेषु 'गीता' इति आध्यात्मिकग्रन्थानां सूचकम्‌ इति रूढिः | 'शिवगीता, रामगीता, भगवद्गीता' इति |

- तत्र 'गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः | या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता |' इति प्रसिद्धवाक्यम्‌ |

- अनेन विशेषतया भगवद्गीता इत्यस्मिन् अर्थे प्रयुज्यते गीता-शब्दः | अपि च यथोक्तं, भूतकालार्थे न तु लिङ्गविशेष-भावार्थे |

- भावार्थे 'गीतम्' इत्येव साधु | 'गायिका गीतां गायति' इति वाक्यं भगवद्गीतायाः एव सूचकं, तत्र च गीता इति क्तान्तरूपं भूतकालार्थे |

- 'बालकः लिखितं पठति' इत्यत्र लिखितम् इति भावार्थकः क्तान्तप्रयोगः | 'बालकेन पुस्तकं लिखितम्‌' इत्यत्र भूतकालार्थकः क्तान्तप्रयोगः |




–––––––––––––––––––––––––––


धेयम्‌ -- If you would like to receive notification via email whenever a new page (new lesson) gets added to our site, [click here] and fill in your email address. New lessons are added every few weeks.

Also we have multiple classes conducted via conference call, on the subjects of Paniniiya Vyakaranam, Nyaya shastram, and also a bhAShA-varga for those wanting to refine their language skills. All classes are free, and people can join from anywhere in the world via local phone call or internet, whichever is more convenient. For class schedules and connect info, click here.

To join a class, or for any questions feel free to contact Swarup <dinbandhu@sprynet.com>.